Masumiyet Müzesi: İstanbul ve Eşyaların Hafızası

Çukurcuma'daki kırmızı boyalı bina şu sıralar tarihinin en kalabalık günlerini yaşıyor. Netflix dizisinin yayına girmesiyle birlikte, Orhan Pamuk'un Masumiyet Müzesi yeniden herkesin dilinde. Ama bu yazı bir dizi eleştirisi değil. Bu yazı, bir romancının eşyalarla bir şehrin hafızasını yaşatmasının hikâyesi.

Hayatımın En Mutlu Anıymış

Masumiyet Müzesi'ni açan cümle Türk edebiyatının en bilinen açılışlarından biridir. Kemal, zengin bir Nişantaşı ailesinin oğlu, uzak akrabası Füsun'a âşık olur — nişanlıyken, yasak olduğunu bilerek, sonuçlarını görerek. Hikâye 1975'te başlar ve otuz yıla yayılır. Ama roman bir aşk hikâyesi olarak başlayıp bir aşk hikâyesi olarak bitmez. Başka bir şeye dönüşür: bir biriktirme eylemine.

Kemal, Füsun'u kaybettikten sonra onunla geçirdiği zamanın izlerini toplamaya başlar. Bir sigara izmariti, bir tuzluk, bir küpe, bir saç tokası, bir gazete kupürü. Bunlar sıradan nesnelerdir — ta ki bir insan onlara kendi zamanını, kendi bakışını, kendi kaybını yükleyene kadar. O zaman bir sigara izmariti, donmuş bir ana dönüşür. Kemal, romanın sonunda 4.213 sigara izmariti biriktirmiştir. Her birinin altında bir tarih ve bir not vardır. Bu, bir delinin eylemi midir yoksa bir sanatçının mı? Orhan Pamuk'un cevabı: ikisi arasında fark yoktur.

Romanın derinindeki soru budur — nesneler hatırlar mı? Proust bir madlen bisküvisi ile kayıp zamanı geri çağırıyordu. Pamuk aynı şeyi bir küpe ile, bir ayakkabı ile, bir kolonya şişesi ile yapar. Ama Proust hatırayı zihnin içinde arıyordu; Pamuk onu nesnelerin yüzeyinde buluyor. Bu fark önemlidir. Çünkü Pamuk'un hatırlama teorisi, zihinsel değil fizikseldir. Anılar soyut şeyler değildir — bir yerde dururlar, bir şeyin içinde yaşarlar. Onu bulduğunuzda, zamanı geri alırsınız. Bulamadığınızda, zaman kaybolur.

Kurgu Gerçek Olunca

İşte Masumiyet Müzesi'ni edebiyat tarihinde benzersiz kılan şey burada başlar. Pamuk, romanı yazarken eşzamanlı olarak gerçek bir müze kuruyordu.

Fikir 1982'de, Pamuk'un son Osmanlı şehzadelerinden Ali Vasıb Efendi ile tanışmasıyla filizlendi. Şehzade, Ihlamur Sarayı'nda yaşıyordu ve sarayı bir müze gibi anlatıyordu — hem rehber, hem koleksiyoncu, hem de sergilenen nesne. Pamuk'un aklına bir roman kahramanı geldi: kendi hayatının müzesini kuran bir adam. Bu fikrin olgunlaşması yirmi yıldan fazla sürdü.

Pamuk, Çukurcuma'da 1897 yapımı üç katlı bir bina satın aldı. İstanbul'un antikacılarını, bit pazarlarını, ikinci el dükkânlarını dolaşarak 1950'lerden 2000'lere uzanan İstanbul yaşamının nesnelerini topladı. Romanı bu eşyalara bakarak yazdı; eşyaları romana bakarak düzenledi. Hangisi önce geldi — kitap mı müze mi? Pamuk'un cevabı: aynı anda. Roman 2008'de yayımlandı, müze 28 Nisan 2012'de açıldı.

Müzede 83 vitrin var — romanın 83 bölümüne karşılık. Her vitrin bir bölümün ruhunu nesnelerle anlatır. Füsun'un kelebek küpeleri, sarı ayakkabıları, elbiseleri. Kemal'in biriktirdiği 4.213 sigara izmariti dev bir vitrinde, her biri tarihlenmiş. Dönemin gazete kupürleri, sinema biletleri, kolonya şişeleri, eski radyo modelleri. Nesneler fiziksel olarak gerçektir — ama sahipleri kurgusaldır. Bu arada, sizi uyarayım: kitabın son sayfasındaki giriş bileti gerçektir. Gişede damgalatabilirsiniz.

Pamuk'un yaptığı, dünya müzecilik tarihinde bir ilktir: bir romandan doğan bir müze. Belki de: bir müzeden doğan bir roman. Çünkü Pamuk önce toplamaya, sonra yazmaya başladı. Nesneler hikâyeyi şekillendirdi; hikâye nesnelere anlam verdi. Bu döngü, romanın kendisinin de tezidir: eşyalar ve anılar birbirini yaratır.

İstanbul: Şehir Bir Müzedir

Masumiyet Müzesi yalnızca Kemal ve Füsun'un hikâyesi değildir. Aynı zamanda 1970'lerin İstanbul'unun bir arkeolojisidir — ve bu boyutu, romanı evrensel kılan şeydir.

Romanın coğrafyası iki mahalle arasında gerilir: Nişantaşı ve Çukurcuma. Nişantaşı — zenginlik, Batılılaşma, vitrinler. Çukurcuma — yoksulluk, eski İstanbul, eskiciler. Kemal, Nişantaşı'ndan Çukurcuma'ya iner; sınıfından düşer. Bu iniş bir mekân değişikliği olduğu kadar bir ruh hali değişikliğidir. Nişantaşı yeni olan her şeyi arzular; Çukurcuma eski olan her şeyi saklar. Kemal'in biriktirme eylemi, farkında olmadan, Çukurcuma'nın ruhuna katılmaktır — eskicilerin, antikacıların, geçmişi çöpe atmayanların dünyasına.

Pamuk'un İstanbul'u kaybolan bir şehirdir. Yalılar yıkılır, sokaklar değişir, insanlar unutulur. Şehir kendi hafızasını sürekli siler. Bu silmeye karşı Pamuk'un silahı nesnelerdir. Bir kolonya şişesi, 1975'in Beyoğlu'sunu geri getirir. Bir sinema bileti, kapanmış bir sinemayı diriltir. Müze, şehrin kendisinin yapamadığını yapar: hatırlar.

Dizi bu İstanbul'u titizlikle yeniden kurdu. Sanat yönetmeni Murat Güney, 70'li yılların estetiğini (kumaşlarını, renklerini, mobilyalarını, sokaklarını) bir set değil bir zaman makinesi olarak tasarladı. Netflix dizisinin büyük başarısı da buradan geliyor: hikâyeyi değil, dokuyu aktarmak. Eşyaların yüzeyindeki zamanı ekrana taşımak.

Eşyaların Masumiyeti

Pamuk, müzenin kataloğunu Şeylerin Masumiyeti olarak adlandırdı. Bu isim bir manifesto gibidir. Nesneler masumdur, onlara anlam yükleyen biziz. Bir küpe, sahibi onu takmadan önce sadece metaldir. Takanın hikâyesini üstlendiği anda, masumiyetini yitirir ve bir hatıra taşıyıcısına dönüşür.

Bu fikir, guney.com'un kendi felsefesine de ayna tutar. Kültür önce, ticaret sonra. Çünkü bir nesne ancak bir hikâyeyle, bir bağlamla, bir anlamla değer kazanır. Akdeniz'in eşyalarla ilişkisi de budur: bir bakır cezve sadece kahve yapmaz, bir sabah ritüelini taşır. Bir zeytin tabağı sadece yemek sunmaz, bir sofra kültürünü temsil eder. Orhan Pamuk bunu bir romanla, bir müzeyle ve şimdi bir diziyle gösterdi. Eşyalar konuşur, dinlemeyi bilene.

Kemal deli miydi? Belki. Ama Çukurcuma'daki o kırmızı boyalı binada, vitrinlerin ardında, 4.213 sigara izmariti hâlâ duruyor. Ve şimdi milyonlarca insan onları seyrediyor — kimisi ekranda, kimisi müzede. Pamuk haklıydı: eşyalar hatırlar.