Zeytinin Haritası: Bir Ağacın Kurduğu Medeniyet

Akdeniz'in sınırı nerededir? Kıyı çizgisi mi, iklim kuşağı mı, siyasi harita mı belirler? Fransız tarihçi Fernand Braudel'in cevabı daha basit ve daha radikaldir: zeytin ağacının yetiştiği yerin sınırı, Akdeniz medeniyetinin sınırıdır.

Braudel'in Akdeniz kitabı, tarihi krallardan ve savaşlardan değil, topraktan, iklimden ve bitkilerden yola çıkarak anlatır. Ve bu bakışta zeytin ağacı bir detay değil, ana karakterdir. Akdeniz kıyılarını boydan boya dolaşsanız — Fas'tan Tunus'a, Mısır'dan Suriye'ye, Arnavutluk'tan İtalya'ya, Güney Fransa'dan İspanya'ya — farklı diller, farklı dinler, farklı bayraklar bulursunuz. Ama bir şey değişmez: zeytin ağacı. Aynı ağaç, aynı toprak, aynı güneş. Nerede zeytin biter, orada başka bir dünya başlar — tereyağının, buğdayın, serin ormanların dünyası. Zeytin hattı, Akdeniz'in görünmez sınırıdır.

Bu yazı, tek bir ağacın medeniyetle olan sekiz bin yıllık ilişkisini anlatıyor.

Bir Tohum: Levant'ta Başlangıç

Zeytin ağacının genetik ve arkeolojik izleri, bugünkü Türkiye ile Suriye sınırına — Levant bölgesine — geri gider. Yaklaşık sekiz bin yıl önce, Doğu Akdeniz'de yabani zeytin ağaçları (Olea europaea var. sylvestris) ilk kez evcilleştirilmeye başlandı. Daha büyük meyve, daha yüksek yağ oranı veren dallar seçildi, aşılandı, çoğaltıldı. İnsanlığın en eski meyve ağacı tarımlarından biri budur — yazı icat edilmeden önce başlamıştır.

İsrail'in Karmel kıyısında, Kfar Samir adlı su altı arkeoloji sahasında, yaklaşık yedi bin yıl öncesine tarihlenen ezilmiş zeytin çekirdekleri ve ilkel pres kalıntıları bulundu. Bunlar bilinen en eski zeytinyağı üretiminin kanıtlarıdır. Ebla, bugünkü Suriye'deki antik kent, MÖ 2400'lere tarihlenen tabletlerinde zeytinyağı ticaretinden bahseder.

MÖ üçüncü binyıla gelindiğinde zeytin, tahıl ve üzümle birlikte arkeolog Colin Renfrew'ün "Akdeniz üçlüsü" dediği yapıyı oluşturmuştu — karmaşık toplumların doğuşunu besleyen üç temel ürün. Ama zeytin, üçlünün en dayanıklısıydı. Kuraklığa, yangına, hastalığa dirençli; bin yıl yaşayabilen; kesildikten sonra köklerinden yeniden sürebilen bir ağaç. Akdeniz toprağının kendisi gibi — sert, sabırlı, inatçı.

Fenikeliler: Deniz Üzerinden Yayılma

Zeytin ağacı Levant'ta doğdu ama Akdeniz'e yayılmasını sağlayan Fenikeli tüccarlardı. MÖ birinci binyılda, bugünkü Lübnan kıyılarından yola çıkan Fenike gemileri, ticaret mallarıyla birlikte zeytin fidanları da taşıyordu. Kuzey Afrika'ya, Sicilya'ya, Sardunya'ya, İberya yarımadasına — her yeni koloni, yeni bir zeytin bahçesiydi.

Bu yayılma salt ticari değildi. Zeytin ağacı dikmek, bir toprağa yerleşmekti. Fidanların meyve vermesi yıllar, bazen on yıllar alıyordu. Zeytin diken bir topluluk o toprağı terk etmeye niyeti olmadığını söylüyordu. Ağaç, bir sabır sözüydü.

Girit'te zeytin tarımı MÖ 3500 civarında başladı ve Minos uygarlığının zenginliğinin temelini oluşturdu. Geç Tunç Çağı'na ait gemi enkazlarında ve Ugarit tabletlerinde zeytinyağı ticaretinin uluslararası boyutları ortaya çıkar. Mısırlı firavunlar zeytinyağı ithal ediyordu; Tutankhamun'un mezar çelenklerinde zeytin dalları bulundu. Hollandalı arkeolog Jorrit Kelder, Miken uygarlığının Mısır sarayına diplomatik hediye olarak zeytinyağı ve canlı zeytin dalları gönderdiğini öne sürer.

Bir tohum Levant'ta topraktan çıktı. Fenikeli gemiciler onu Akdeniz'in her kıyısına taşıdı. Ama zeytine asıl kutsal anlamını veren, Yunanlılar oldu.

Athena'nın Hediyesi: Yunan Dünyasında Zeytin

Yunan mitolojisinde Atina şehrine adını veren yarışma, bir zeytin ağacıyla kazanılmıştır. Tanrıça Athena ile deniz tanrısı Poseidon, şehrin koruyuculuğu için yarışırlar. Poseidon üç dişli mızrağıyla kayaya vurur, tuzlu su fışkırır. Athena ise mızrağını toprağa saplar — ve oradan bir zeytin ağacı yükselir. Kral Kekrops ve Atina halkı Athena'nın hediyesini seçer. Şehir tanrıçanın adını alır; zeytin ağacı, medeniyetin simgesi olur.

Bu sadece bir mit değildi. Antik Atina'da devlete ait zeytin ağaçları vardı — moriai. Kutsal sayılırlardı, Areopagos'un koruması altındaydılar, ayda bir denetlenirlerdi. Solon'un yasalarına göre zeytinyağı, Atina'nın ihraç etmesine izin verilen tek üründü. Panathinaia festivallerinde yarışma ödülleri, özel amforalar içinde zeytinyağıydı. Olimpiyat şampiyonlarının başına kotinos — yabani zeytin dalından çelenk — konurdu. Altın madalya değil, zeytin.

Yunanlılar zeytini yalnızca yemek ve yakıt olarak kullanmadı. Sporcular yarışma öncesi vücutlarına zeytinyağı sürer, heykeltıraşlar mermer yüzeyleri zeytinyağıyla parlatırdı. Zeytin dalı barışın simgesiydi; Delphi'ye giden hacılar ellerinde zeytin dalı taşırdı. Heredot'a göre, MÖ beşinci yüzyılda Miletoslu Aristagoras, Pers isyanında Spartalılardan yardım isterken yanında zeytin dalı getirmişti — geri çevrilmemek için.

Pliniusne göre MÖ 580'de ne Lazio ne İspanya ne Tunus zeytin ağacını tanıyordu. Yunanlılar ve Fenikeliler onu kendi kolonileriyle birlikte batıya taşıdı. Her yeni zeytin bahçesi, Akdeniz medeniyetinin biraz daha genişlemesiydi.

Roma: İmparatorluğun Yağı

Yunanlılar zeytine kutsallık verdi; Romalılar ona endüstri kazandırdı. Roma İmparatorluğu zeytinyağı üretimini ve ticaretini tarihte görülmemiş bir ölçeğe taşıdı.

Roma yılda yaklaşık yirmi üç milyon kilogram zeytinyağı ticareti yapıyordu. Vatandaşlar kişi başına ayda yaklaşık iki litre tüketiyordu. Herculaneum'daki izotop analizleri, işçi sınıfı Romalıların bile yılda yirmi litre zeytinyağı kullandığını gösteriyor. Yağ yemekte, aydınlatmada, tıpta, kozmetikte, spor salonlarında — hayatın her alanında vardı.

İmparator Septimius Severus, zeytinyağını vergi olarak toplamaya ve Roma halkına dağıtmaya başladı. Toskana'dan Tunus'a, Suriye'den Libya'ya, imparatorluk sınırları genişledikçe zeytin bahçeleri de genişledi. Romalılar zeytini daha marjinal topraklara taşıdı — Orta Tunus'ta ve Batı Libya'da kapsamlı sulama sistemleri kurarak tarımı mümkün kıldı. Suriye ve Kilikya'daki devasa zeytin çiftlikleri, üçüncü ile beşinci yüzyıllar arasında bölgesel bir ekonomik patlamaya yol açtı.

Romalılar tohumlarla değil, çeliklerle çalışıyordu. Özel fidanlıklarda zeytin çelikleri yetiştiriliyor, ardından tarlalara aktarılıyordu. Yabani ağaçlara evcil çeşitler aşılanıyor, verim sistematik olarak artırılıyordu. Zeytinyağı presleri bir mühendislik ürünüydü — ve bugün Akdeniz'in her köşesinde kalıntıları durur.

Roma çöktüğünde zeytin ağaçları kaldı. İmparatorluklar geçicidir; ağaçlar kalıcı.

Mübarek Ağaç: Zeytin ve İnanç

Zeytin, Akdeniz'in üç büyük dininde de kutsal sayılır.

Tevrat'ta Nuh'un güvercini, Tufan'ın bittiğini müjdeleyen zeytin dalıyla döner — barışın evrensel sembolü buradan gelir. Kudüs'teki Zeytin Dağı, Hristiyanlığın en kutsal mekânlarından biridir. İsa'nın son gecesini geçirdiği Getsemani Bahçesi'ndeki zeytin ağaçlarının en eski parçaları en az dokuz yüz yıllık olarak tarihlenmiştir.

Kuran'da zeytin yedi kez anılır. Tin Suresi, incir ve zeytinle başlayan bir yemindir: "İncire ve zeytine and olsun, Sina Dağı'na and olsun, bu güvenli beldeye and olsun." Nur Suresi'nde zeytinyağı, ilahi ışığın metaforu olarak kullanılır: "…mübarek bir ağaçtan, ne doğuya ne batıya ait bir zeytinden tutuşturulmuş; yağı neredeyse ateş dokunmasa da ışık verir." Hz. Muhammed'in hadislerinde zeytin "mübarek ağaç" olarak anılır: "Zeytinyağı yiyin ve onu cildinize sürün, çünkü o mübarek bir ağaçtan gelir."

Ne doğuya ne batıya ait — bu ifade zeytinin evrenselliğini anlatır. O, tek bir kültürün ya da coğrafyanın malı değildir. Akdeniz'in ortak mirası, ortaklaşa kutsanmış bir ağaçtır.

Görünmez Sınır: Zeytinyağı Hattı

Avrupa'nın bir haritası çizin — ama ülkeleri değil, yağları işaretleyin. Güneyde zeytinyağı: İspanya, Portekiz, İtalya, Yunanistan, Arnavutluk, Hırvatistan kıyıları, Türkiye'nin Ege ve Akdeniz bölgeleri. Kuzeyde tereyağı: İngiltere, İrlanda, Almanya, Fransa'nın kuzeyi, İskandinav ülkeleri, Polonya, Rusya. İkisinin arasında, İtalya'nın içinden geçen keskin bir hat — kuzeyde tereyağı, güneyde zeytinyağı.

Bu hat salt bir mutfak tercihi değildir; bir medeniyet çizgisidir. Zeytinyağı ülkelerinde aileler bir arada yaşar, öğle yemeği uzundur, meydanlar akşamları dolar. Tereyağı ülkelerinde çocuklar erken bağımsızlaşır, öğünler bireyseldir, ev özel alandır. Abartılı bir genelleme, elbette — ama içinde bir gerçeklik çekirdeği var. Zeytinyağı ve tereyağı, iki farklı iklimin, iki farklı tarımın, iki farklı yaşam ritminin somut ürünleridir.

İtalya'da bu bölünme özellikle keskindir. Kuzey İtalya risottosunu tereyağıyla yapar, güney İtalya her şeyin üstüne zeytinyağı döker. Milano'da mantecatura, Puglia'da frisella. Roma, ikisinin buluşma noktasıdır — tıpkı Akdeniz'in Avrupa'yla buluşma noktası olması gibi.

Ortaçağ'da Kilise'nin hayvansal yağ yasağı bu bölünmeyi derinleştirdi. Perhiz günlerinde tereyağı ve domuz yağı yasaklanır, bitkisel yağlara izin verilirdi. Güneyde bu sorun değildi — zeytin zaten her yerdeydi. Kuzeyde ise zeytinyağı pahalı bir ithalattı. Bazı tarihçiler, Kilise'nin zeytinyağı bölgelerini kayıran perhiz kurallarının Kuzey Avrupa'da Reform hareketini besleyen hoşnutsuzluklara katkıda bulunduğunu bile ileri sürer.

Hâlâ Yaşıyor

Girit'in Ano Vouves köyünde bir zeytin ağacı var. Bilim insanları yaşını üç bin ile dört bin yıl arasında tahmin ediyor. Gövdesinin çevresi on iki buçuk metre, çapı dört buçuk metredir. Hâlâ zeytin veriyor. 2004 Atina Olimpiyatları'nda şampiyonlara verilen çelenkler, bu ağacın dallarından örüldü — üç bin yıllık bir gelenek, üç bin yıllık bir ağaçla buluştu.

Beytüllahim yakınlarındaki El-Walaja köyünde, Filistinlilerin El-Badawi — "Büyük Olan" — dediği bir zeytin ağacı dört bin ile beş bin yıllık olarak tarihlenir. Sahibi Salah Abu Ali, çoğu gecesini ağacın altında uyuyarak geçirir. Ailesi kuşaklar boyunca bu ağacı korumuştur.

Bu ağaçlar canlı arkeolojik eserlerdir. Vouves'un ağacı büyürken Minos uygarlığı yükseliyordu. El-Badawi topraktan çıktığında Sümer tabletlerine henüz çivi yazısı kazınıyordu. Onlar hâlâ burada — ve hâlâ meyve veriyor.

Bir Ağaç, Bir Deniz

Zeytin ağacı bir bitki değildir; bir dünya görüşüdür. Sabır ister — fidandan ilk meyveye yıllar geçer. Bakım ister — ama aşırı müdahale değil. Az suyla yetinir, sert toprakta büyür, yangından sonra yeniden sürer. Ve karşılığında, kuşaklar boyunca besler.

Bu, Akdeniz yaşam felsefesinin kendisidir. Az ama öz. Yavaş ama kalıcı. Sert ama cömert.

Braudel haklıydı: zeytin ağacının bittiği yerde Akdeniz biter. Ama belki daha doğrusu şudur — zeytin ağacının başladığı yerde, bir medeniyet başlar. Sekiz bin yıldır aynı topraklarda, aynı güneşin altında, aynı sabırla. Devletler kuruldu ve yıkıldı, dinler geldi ve dönüştü, diller değişti ve karıştı. Zeytin ağacı kaldı.

Ve hâlâ meyve veriyor.